Nöroloji
Uyku Bozuklukları Rehberi
İnsomni, uyku apnesi, huzursuz bacaklar, REM uykusu davranış bozukluğu ve narkolepsiyi; tanı ve güvenli uyku alışkanlıklarıyla açıklar.
Bu rehberde neler var?
İçindekiler
- İçerik sahibi
- Muhammed Erkam Akkoyun
- Son güncelleme
Sık görülen uyku bozuklukları
Uyku sorunu yalnızca uykuya dalamamak değildir. İnsomni yeterli fırsata rağmen uykuya dalma, uykuyu sürdürme veya dinlendirici uyku güçlüğü ve gündüz etkisi yapar. Obstrüktif uyku apnesinde horlama, solunum durması, boğulur gibi uyanma ve gündüz uyku hali görülebilir. Huzursuz bacaklar istirahatte ve akşam artan, hareketle rahatlayan dürtüdür. REM uykusu davranış bozukluğu rüyayı hareketle canlandırmaya; narkolepsi karşı konulmaz uyku, bazen katapleksiye yol açabilir.
| Bozukluk | Öne çıkan belirti | Neden değerlendirilir? |
|---|---|---|
| İnsomni | Dalma/sürdürme güçlüğü ve gündüz etkisi | Süre, neden ve eşlik eden hastalıkları ayırmak |
| Uyku apnesi | Horlama, solunum durması, uyku hali | Solunum ve araç güvenliğini değerlendirmek |
| Huzursuz bacaklar | Akşam istirahatte hareket dürtüsü | Demir ve ilaç etkenlerini araştırmak |
| REM davranış bozukluğu | Rüyayı tekme/yumrukla canlandırma | Yaralanmayı önlemek ve nedenleri araştırmak |
| Narkolepsi | Gündüz uyku atakları, katapleksi olabilir | Uzman test ve güvenlik planı yapmak |
Ne zaman değerlendirme gerekir?
Araç kullanırken uyuklama, tanıklı solunum durması, yaralanmalı rüya davranışı veya iş ve okul güvenliğini bozan uyku hali hızlı değerlendirme gerektirir. Kronik insomni genellikle haftada en az üç gece ve üç aydan uzun süren uyku güçlüğü ile gündüz etkisini tanımlar. Belirti günlüğü, yatış-kalkış saatleri, vardiya, ilaçlar, kafein, alkol ve yakın gözlemi tanıyı destekler. Dudak, dil veya yüzde ani mavi-gri renk değişikliği ya da belirgin nefes alma güçlüğü ise rutin uyku değerlendirmesini beklememelidir.
Polisomnografi ve diğer testler
Polisomnografi beyin dalgaları, göz hareketleri, solunum, oksijen, kalp ritmi ve kas hareketleri gibi sinyalleri kaydeden ağrısız bir uyku testidir. Uyku apnesi, bazı hareket bozuklukları, gece nöbetleri veya olağandışı davranışlarda kullanılabilir; her insomni için zorunlu veya bütün uyku hastalıklarında tek ‘altın standart’ değildir. Evde solunum testi seçilmiş apne olgularında; çoklu uyku latansı testi narkolepsi değerlendirmesinde; aktigrafi ritim ve uyku zamanlamasında kullanılabilir. Test, öykü ve muayeneye göre seçilir.
Tedavi yaklaşımları
Kronik insomnide bilişsel davranışçı terapi (BDT-I) genellikle ilk tedavi seçeneğidir. Uyku apnesinde PAP, ağız içi araç, kilo yönetimi veya seçilmiş cerrahi yaklaşımlar anatomi ve şiddete göre değerlendirilir. Huzursuz bacaklarda demir yalnızca uygun ölçüm ve hekim önerisiyle verilir; bazı dopaminerjik ilaçlar uzun vadede belirtileri erkene çekip artırabilir. REM davranış bozukluğunda yatak çevresini güvenli yapmak önemlidir. Narkolepsi tedavisi gece uykusu, planlı şekerlemeler ve reçeteli tedavileri kapsayabilir.
- Uyku ilacı ve sedatif antihistamini uzun süre kendi kendinize kullanmayın.
- PAP uyum sorunlarını maske, nemlendirme ve basınç ayarı için ekiple paylaşın.
- Alkolü uyku tedavisi olarak kullanmayın; uykuyu bölebilir ve apneyi kötüleştirebilir.
Sağlıklı uyku alışkanlıkları
Her gün benzer saatlerde kalkmak, yeterli uyku süresine yer açmak, yatak odasını karanlık, sessiz ve rahat serinlikte tutmak, yatmadan önce parlak ekranı azaltmak ve geç saatte kafein, nikotin, ağır yemek ile alkolden kaçınmak yardımcı olabilir. Sabit 18–20 °C veya herkes için saat 16.00 kuralı bilimsel bir zorunluluk değildir; kafein duyarlılığı ve yaşam düzeni değişir. Yatakta uzun süre uyanık kalmak yerine BDT-I kapsamında kişiye özel uyaran kontrolü planlanabilir.